Tarımsal üretimin en zor iş kollarından biri kuşkusuz tütün üreticiliği. Hem neredeyse tüm yıl boyunca uğraş gerektirmesi, hem de fiyatının düşük oluşu bu alanı oldukça eziyetli bir meşgale haline getiriyor. Oysa bu, TEKEL'e verilen, yani devletin üreticiden satın aldığı tütüne ilişkin. Tabi bir de dünyada sadece Adıyaman’da yapılan ve tamamen alınteri, el emeğine dayanan bir işleme biçimi var…

Tütünün modern tarım aletleriyle ekilip bakıldığını bilmek, Adıyaman’ın Kawo bölgesi (Dağlık ve geniş bir aşiretin yaşadığı yöre), Çelikhan ve Bulam ovalarında ekilen ve kaçak tütün olarak adlandırılan tütünün işleme yöntemleri son derece yorucu ve yıpratıcı. Tarlaların ebatları küçük, ekilen tütün az olduğundan TEKEL’e götürmek halkın karnını doyurmaya yetmiyor. Bu yüzden çiftçinin onlarca yıldır bulduğu yöntem içmeye hazır hale getirene kadar el emeği göz nuru dökmek, ardından da kendi imkanlarıyla kaçak tütün içicilerine ulaştırmak oluyor.

Sadece bu yörede uygulanan işlemler sayesinde dünyanın en iyi tütün çeşitlerinden biri de buradan çıkıyor. Ova kesiminde modern tarım teknikleri ve daha kısa vadede hasada kavuşan tütün işlemlerinin yanı sıra bu yöredeki işlemler yaklaşık 10 ay devam ediyor. 

Bêzar, Ulubaba, Çiyayê Spî, Girê Demir gibi dağların eteklerindeki tarlalarda, özellikle hasat zamanı yaklaşık 18 saat günlük çalışmaya dayanan bu iş kolu, son birkaç yıldaki fiyatlar sayesinde çiftçiyi sevindirmeye başlamış. Tütün fiyatlarının tarihinde en yüksek noktaya ulaşması sayesinde yoksul köylüler toprak damlı evlerin üzerinde çatı, tarlalar için traktör gibi olanaklara kavuşabilmiş durumda. 

Genç, yaşlı, çoluk, çocuk, kısacası yaş ayrımı yapılmadan günün yüzde 90’nını tarlada ya da evlerdeki tütün işlemlerinde geçiren Kawolular ve yakın civar çiftçileri hala imece usulüyle mahsulü yağışlara bırakmadan eve atma telaşında şu sıralar. 

Zira kaçak tütün işinin en önemli günleri, ekim ortasına kadar sürer. Tarlalarla olgunlaşmaya başlayan tütünler, yağmur ve soğuk havadan etkilenmeden tarlalardan toplanmak zorunda. Bu yüzden de hastalar hasadı, öğrenciler son tütün fidesini, evlenme planı yapanlar ilk yağmurları beklemek zorunda. Öyle ya bütün planlar tütünün son yaprağının tarladan kalkması üzerine.

Tütünün ilk aşaması olarak toprağa ekilen tohumlar küçük fideler haline, sedir hale geldikten sonra yerinden sökülüp tütün ekilecek tarlaya ekiliyor. Ardından maraton başlıyor. Haftada iki kez sulama, haftada bir kez çapalama, bütün otların ayrıştırılması, kurtçuk ve bazı böcek türlerine karşı defalarca sırt pompasıyla ilaçlama, ekildikten bir buçuk ay sonra xesandın (uçlarının yani çiçek kısmının koparılması) işlemi, ardından yaprak diplerinden çıkan pincîklerin koparılması, ikinci aydan itibaren alttan sararan yaprakların toplanması… buraya kadarı normal bir tempoda rutin işlemler… Ancak asıl işlem bütün fidelerin olgunlaşmaya yani sararmaya başlamasıyla start alıyor.

Dünyada tek olması da bu aşamada başlıyor. Önce tütünün bütün fidesi orakla dibinden kesilerek tarladan eve taşınıyor. Ardından bütün fideler tek tek elden geçecek şekilde, her yaprak kökünden bıçakla sıyrılarak ayrıştırılıyor. Bir adım sonraki işlem ise exin. Yani henüz sararmaya başlamış mahsulün tamamen sararıp bilinen tütün rengi alması için istiflenmeye bırakılıyor. Yumurta sarısı alan yapraklar bu kez işe özel şûjinlar (metal cağ) ile tek tek ipe geçiriliyor. Bunun peşinden gelen işlem ise kurutma. İplerin boylarına göre yapılan iskelelere asılan tütün yağmur ve rüzgardan korunacak şekilde üzeri örtülerek kurumaya bırakılıyor. 

Tamamen kuruyan tütün ardından hafif nemlendirildikten sonra bu kez iplerden çekilerek, bir kez daha tek tek elden geçirilip, yaprak, bıçakla sıyrılmış sap kısımdan ayrıştırılıyor. Saptan ayrılan yapraklar sondan bir önceki işlem olarak küçük desteler halinde demetlenip doğranmaya hazır hale getiriliyor. Takibindeki son işlem ise önceleri bilek gücü, ancak şimdi elektrikle çalışan doğrama makinesine teslim edilir. Tohumdan fideye, fideden hasada kadar tüm işlemleri büyük titizlik ve ezilmeyecek şekilde tamamlanan tütün, doğrama makinesinden Arap kağıdına sarılmaya hazır hale gelmiştir artık… 

Son işlem ise torba torba poşetlenerek Türkiye’nin aşağı yukarı tüm illerinde gezdirilerek tütün içicilerine ulaştırılıyor. Böylece Kawoluların mahsulü paraya dönüştürme işlemi sonlanmadan, yeniden ilk bahar yağmurlarıyla tohumu toprağa teslim etme işlemi başlıyor. Öyle ya doğanın ve tütün çiftçisinin diyalektik döngüsü devam emek zorunda… Devlet TEKEL alımına kota getirirken, Kawolu köylü ocağını kendi imkanlarıyla tüttürmek zorunda…

ANF NEWS AGENCY